ЖТСМ деген не және кредиттерді неге сол бойынша салыстыру керек

Кредит жарнамасында әдетте номиналды мөлшерлеме ірі әріппен жазылады, ал нақты құнын басқа сан — ЖТСМ көрсетеді. Бұл көрсеткіштің не екенін, оның номиналды мөлшерлемеден айырмашылығын, кредиттерді неге дәл осы көрсеткіш бойынша салыстырған жөн екенін және Қазақстанда ЖТСМ-нің қандай шекті мәндері қолданылатынын талдаймыз.

ЖТСМ қарапайым тілмен

ЖТСМ — жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі, яғни «шынайы, жылдық, тиімді, салыстырмалы есептегі» мөлшерлеме. Fingramota.kz порталының түсіндіруінше, ол қарызды беруге және оған қызмет көрсетуге байланысты барлық комиссия мен төлемді қамтиды, сондықтан кредит бойынша нақты артық төлемді жылдық есеппен көрсетеді.

Номиналды мөлшерлеме — қарызды пайдаланғаны үшін сыйақы есептелетін мөлшерлеме, онда комиссиялар мен басқа төлемдер ескерілмейді. Кредитте ешқандай қосымша төлем болмаса да, ЖТСМ өтеу кестесіне байланысты номиналды мөлшерлемеден өзгеше болуы мүмкін, бірақ негізгі айырмашылықты әдетте комиссиялар береді.

ЖТСМ номиналды мөлшерлемеден немен ерекшеленеді: мысал

Шартты мысал (реттеуші қағидаларындағы формула емес, жеңілдетілген есеп). Сіз 1 000 000 теңгені бір жылға номиналды 20%-бен аласыз және мерзім соңында бүкіл соманы бір төлеммен қайтарасыз. Қарыз берілген кезде 30 000 теңге комиссия ұсталады.

• қолыңызға іс жүзінде 970 000 теңге тиеді;
• бір жылдан кейін 1 200 000 теңге қайтарасыз;
• нақты жылдық құны — 20% емес, шамамен 23,7%.

Егер басқа кредитордың номиналды мөлшерлемесі 21% болып, бірақ комиссиясы болмаса, оның ұсынысы жарнамада қымбатырақ көрінсе де, арзанырақ болып шығар еді. ЖТСМ дәл осындай айырмашылықтарды теңестіреді.

Неліктен кредиттерді ЖТСМ бойынша салыстыру керек

• Ол бәрін ескереді. Кредиторлар бағаны әртүрлі «орайды»: біреуі қарыз бергені үшін комиссия алады, біреуі қызмет көрсеткені үшін. ЖТСМ мұның бәрін салыстыруға болатын бір санға келтіреді.
• Оны ашып көрсету міндетті. ҚНРДА еске салғандай, клиент қарыздың нақты құнын түсініп, ұсыныстарды салыстыра алуы үшін банктер мен МҚҰ ЖТСМ-ді кредит өнімдерінің жарнамасында және шарт жасалғанға дейін көрсетуге тиіс.
• Оны «жасыру» мүмкін емес. 2023 жылғы 15 мамырдан бастап банктер мен МҚҰ шарттар мен жарнамада ЖТСМ-ді басқа мөлшерлемелермен бірдей өлшемдегі және стильдегі қаріппен көрсетуге тиіс. Шарттағы талаптар кесте түрінде берілсе, ЖТСМ басқа мөлшерлемелерден кейін жеке жолмен немесе бағанмен көрсетіледі.

ЖТСМ бойынша сома мен мерзім бірдей болғанда салыстырған дұрыс: нәтиже оларға да байланысты. podberi.kz сайтында ұсыныстарды кредиттер және микрокредиттер бөлімдерінде салыстыруға болады, ал іріктеу қағидаттары «Біз қалай салыстырамыз» бетінде сипатталған.

Қазақстандағы ЖТСМ-нің шекті мәндері

Ең жоғары ЖТСМ-ді Ұлттық Банк пен ҚНРДА бірлескен қаулымен белгілейді. Қолданыстағы қаулы 2026 жылғы 16 мамырдан бастап қолданысқа енгізіледі; Ұлттық Банктің хабарлауынша, ол бұрынғы лимиттерді қайта бекітті. 2026 жылғы 25 қазандағы жағдай бойынша ЖТСМ мынадан аспауы тиіс:

• 46% — кепілсіз банктік қарыздар бойынша;
• 35% — кепілмен қамтамасыз етілген банктік қарыздар бойынша;
• 25% — ипотекалық тұрғын үй қарыздары бойынша (2027 жылғы 1 қаңтарға дейін);
• 46% — МҚҰ микрокредиттері бойынша;
• 179% — 45 күнтізбелік күнге дейінгі мерзімге және 45 АЕК-ке дейінгі сомаға берілетін МҚҰ микрокредиттері бойынша; олар бойынша мөлшерлеме де күніне 0,3%-дан төмен болуы тиіс.

2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ипотекалық лимит қарыз сомасының кепіл құнына қатынасына (LTV) байланысты болады: LTV 0,7-ге дейін қоса алғанда — 20%, LTV 0,7-ден жоғары болғанда — 25%. Басқаша айтқанда, қарыз сомасы кепіл құнының 70%-ынан аспаса, төменірек шек қолданылады.

Салыстыру үшін: 2024 жылғы 20 тамызға дейін шектер жоғары болды — кепілсіз банктік қарыздар мен микрокредиттер бойынша 56% және кепілді қарыздар бойынша 40% (ҚНРДА-ның 24.07.2024 хабарламасы бойынша). Содан кейін олар қазіргі 46% және 35%-ға дейін төмендетілді.

ЖТСМ-ді іс жүзінде қалай пайдалану керек

• Жарнамадағы «…-дан бастап» мөлшерлемесіне сүйенбей, өз сомаңыз бен мерзіміңіз үшін ЖТСМ-ді сұраңыз.
• Қол қоймас бұрын шарттан ЖТСМ-ді тауып, оны уәде етілгенмен салыстырыңыз.
• Егер шарттағы ЖТСМ Сіздің қарыз түріңіз үшін шекті мәннен жоғары болса, бұл кредиторға түсініктеме сұрап, ал қажет болса ҚНРДА-ға жүгінуге негіз.
• Жылдық тиімді есептегі мөлшерлемелер қарыздар бойынша ғана емес, депозиттер бойынша да есептелетінін есте сақтаңыз: депозит таңдағанда да бұл — салыстыруға ыңғайлы сан.

Қысқаша

• ЖТСМ — комиссиялар мен төлемдерді ескергендегі қарыздың нақты жылдық құны. Номиналды мөлшерлеме оларды ескермейді.
• Банктер мен МҚҰ ЖТСМ-ді ашып көрсетуге міндетті, оның үстіне басқа мөлшерлемелерден ұсақ емес етіп.
• Шекті ЖТСМ: кепілсіз кредиттер мен микрокредиттер бойынша — 46%, кепілді кредиттер бойынша — 35%, ипотека бойынша — 25%, МҚҰ-ның қысқа мерзімді микрокредиттері бойынша — 179%.
• Ұсыныстарды сома мен мерзім бірдей болғанда ЖТСМ бойынша салыстырыңыз.

Дереккөздер

• Fingramota.kz, «С 15 мая 2023 года в Казахстане будут действовать новые правила оформления ГЭСВ по займам и микрокредитам»: https://fingramota.kz/ru/post/s-15-maya-2023-goda-v-kazahstane-budut-dejstvovat-novye-pravila-oformleniya-gesv-po-zajmam-i-mikrokreditam (тексерілді: 25.10.2026)
• ҚНРДА, «По вопросу снижения ГЭСВ по банковским займам и микрокредитам» (24.07.2024): https://www.gov.kz/memleket/entities/ardfm/press/news/details/815093?lang=ru (тексерілді: 25.10.2026)
• Қазақстан Ұлттық Банкі, ЖТСМ-нің шекті мөлшерлері туралы 12.05.2026 ақпараттық хабарламасы: https://nationalbank.kz/ru/news/informacionnye-soobshcheniya/19332 (тексерілді: 25.10.2026)
• Қазақстан Ұлттық Банкі, ипотека бойынша шекті ЖТСМ туралы 01.07.2026 ақпараттық хабарламасы: https://nationalbank.kz/ru/news/informacionnye-soobshcheniya/19873 (тексерілді: 25.10.2026)
• Ұлттық Банктің № 2026-2 талдамалық жазбасы «Оценка влияния снижения ГЭСВ на рынок микрофинансовых организаций»: https://nationalbank.kz/file/download/122819 (тексерілді: 25.10.2026)